W których krajach jest najwięcej dorosłych, którzy nadal się uczą? Zgodnie z badaniami Eurostatu, mierzącego udział osób w wieku 25-64 lat w różnych formach edukacji, w roku 2025 pierwsza trójka państw prymusów to: Szwecja, Dania i Finlandia. Pięć lat wcześniej, w roku 2020 były to Szwecja, Szwajcaria i Finlandia, a cofając się o kolejne 5 pięć lat, do roku 2015, podium zajmowane było przez Danię, Szwajcarię i Szwecję. Nie ma w tym żadnego przypadku. Od dekad kraje nordyckie przodują w edukacji dorosłych. Oprócz Szwecji, Danii i Finlandii bardzo dobre wyniki mają także Norwegia i Islandia. Skąd się właściwie ten fenomen bierze?
Z tego tekstu dowiesz się
- skąd się bierze fenomen popularności edukacji dla dorosłych w krajach nordyckich
- co wyróżnia nordycki model LLL
- ile osób korzysta z form edukacji dorosłych
Liczby robią wrażenie. Szwedzki wynik z 2025 r., czyli udział w edukacji osób dorosłych, wieku 25-64 lat na poziomie: 38,2 proc. to prawie 300 proc. średniej dla 27 krajów Unii Europejskiej (13,7 proc. ) i wynik o ponad 430 procent lepszy od wyniku polskiego (8,8 proc.). Najniższą pozycje w rankingu spośród krajów nordyckich zajęła Norwegia, ale i ona z swymi 21,5 proc. wyraźnie była lepsza o średniej i zajęła dobre, 9. miejsce.
Nie tylko chłód
Wniosek z tego prosty: duża chęć dorosłych do kontynuowania nauki, także po zakończeniu formalnej edukacji, to jeszcze jedna cecha wspólna całej tej grupy państw. A łączy je wiele. Obok wspólnego położenia na chłodnej północy kontynentu, odwoływania się do tradycji wikingów, wspólnego doświadczenia historycznego – w końcu Dania, Szwecja i Norwegia ponad sto lat zjednoczone były pod jednym berłem w ramach Unii Kalmarskiej, niecałe sto lat istniała unia szwedzko-norweska a tereny dzisiejszej Finlandii kilkaset lat kontrolowane były przez potężniejszego szwedzkiego sąsiada. Jeszcze jeden element łączący te kraje to bliskość kulturowa, w dużej części łącząca się z dziedzictwem tradycji luterańskiej. Ten ostatni czynnik ma już zresztą bezpośredni wpływ na kwestie edukacyjne: religijność protestancka opiera się na indywidualnym studiowaniu pisma, co z kolei w naturalny sposób przydaje znaczenia umiejętności czytania i pisania. To między inny dlatego kraje północnej Europy, na długo zanim stały się liderami Life Long Learning, przodowały w alfabetyzacji ludności. Dość powiedzieć, że według serwisu ourwolrdindata, w roku 1750 umiejętnością czytania i pisania pochwalić się mogło ok. 5 proc. mieszkańców Polski, 8 proc. poddanych królestwa hiszpańskiego, 23 proc. mieszkańców obecnych Włoch i aż 48 proc. poddanych króla szwedzkiego.
Śladem Grundtviga
Kraje nordyckie mają też długie tradycje współpracy – także organizacyjnej. I nie inaczej jest w sprawach związanych z edukacją dorosłych. W tym wypadku wymianą doświadczeń, wspieraniem rozwoju LLL, pracami analitycznymi i informacyjnymi zajmuje Nordisk Netværk for Livslang Læring , czyli Nordycka Sieć dla LLL, będącą agendą Nordyckiej Rady Ministrów, koordynującej pracę rządów Danii, Norwegii, Szwecji, Finlandii, Islandii oraz terytoriów autonomicznych: Grenlandii, Wysp Alandzkich i Wysp Owczych.
A najprościej mówiąc, świetny rozwój LLL w krajach nordyckich to efekt wspólnych doświadczeń i wzajemnych inspiracji. Są też różnice w rozwoju LLL, ale podobieństw jest więcej i to od nich zaczniemy.
Nikolai Frederik Severin Grundtvig (1783-1872) był duńskim pisarzem, poetą, historykiem, politykiem, teologiem i duchownym protestanckim. Był też twórcą idei Folkhögskola, czyli w dosłownym tłumaczeniu ludowej szkoły wyższej, typu uczelni znanego w Polsce pod nazwą ”uniwersytetu ludowego”. Pierwsza z nich zaczęła działać w 1844 roku. To wtedy wykształcił się model uczelni w pełni otwartej, dobrowolnej i autonomicznej, działającej na zasadzie edukacji pozaformalnej, bez jednego, sformalizowanego programu, jednolitego systemu oceny, wymagań i innych tego rozwiązań typowych dla edukacji formalnej. Pierwotnie była to oferta edukacyjna rzeczywiście o ludowym charakterze, ludowe szkoły pozwalały mieszkańcom terenów wiejskich uzupełnić podstawowe wykształcenie wyniesione ze szkół parafialnych i przez to ułatwić im funkcjonowanie w unowocześniającym się i demokratyzującym społeczeństwie, poszerzały wiedzę ogólną, uczyły fachu, popularyzowały nowe metody gospodarowania. Pomysł Grundtviga padł na podatny grunt także w pozostałych krajach regionu. W roku 1864 powstaje pierwsza wyższa szkoła ludowa w Norwegii, cztery lata później, w 1868 w Szwecji, w 1889 roku w Finlandii.
Gdy powstawały, wyrażały niezgodę na ówczesny stan oświaty, jego braki i słabości. Z czasem stały się bardzo ważnym uzupełnieniem państwowego systemu edukacyjnego. I tak jest do dziś.
- W dzisiejszej Szwecji działają 152 ludowe szkół wyższe, często ulokowane w mniejszych ośrodkach,
- większość, 110 z nich prowadzona jest przez różnego typu organizacje trzeciego sektora, pozostałe należą do samorządów.
- Według szwedzkiego urzędu statystycznego, w roku 2025 naukę w Folkhögskolan pobierało łącznie 87 564 osób, w większości kobiet (64 proc.)
Szkoły tego typu oferują generalnie dwa rodzaje kursów: krótkie, trwające do kilku tygodni i długie. Na zajęcia można dojeżdżać albo, co jest bardzo częstym rozwiązaniem, skorzystać z internatu.
Oferta edukacyjna obejmuje wykształcenie ogólne, np. uzupełniające, kursy profilowane: np. artystyczne, muzyczne, sportowe, rzemieślnicze, rolnicze. Są także kursy zawodowe w najróżniejszych specjalnościach: od nowoczesnych technologii komputerowych po bardziej tradycyjne zajęcia. Bo i na takie jest zapotrzebowanie. Jeden tylko przykład: wkrótce, 1 grudnia 2026 r. w wyższej szkole ludowej w Oskarhamm koło Kalmaru rozpoczyna się roczny kurs dla zawodowych, certyfikowanych woźnych kościelnych. Program obejmuje m.in. zasady utrzymania budynków kościelnych, BHP i ochronę przeciwpożarową, zarządzanie nieruchomościami oraz administrowanie cmentarzem parafialnym i organizację pochówków. Kurs obejmuje sześciotygodniową praktykę w wybranej parafii.
Na podobnych zasadach działa ponad 80 szkół ludowych w Norwegii, 70 w Danii, ponad 70 w Finlandii.
W kręgu kółek
Popularność pozaformalnych szkół ludowych to nie jedyna nordycka specjalność. Inną charakterystyczną dla tych krajów formą zdobywania wiedzy są kręgi samokształceniowe (studiecirkel): małe, liczące już od 3 osób, a najczęściej kilkunastoosobowe grupy rozwijające wiedzę w wybranej dziedzinie. Niektóre działają w sposób zbliżony do tego, w jakim organizowane są kursy, inne są grupami samokształceniowymi, jeszcze inne działają jak koła zainteresowań czy kluby dyskusyjne. Łączy je to, że nie mają sformalizowanej struktury, są otwarte dla każdego zainteresowanego, są bezpłatne lub dostępne za niedużą opłatą. Organizacyjnie wspiera je osiem działających w całej Szwecji stowarzyszeń kształceniowych (studieforbund) – dostarczając lokali na spotkania, materiałów, jeśli to potrzebne także wsparcia pedagogicznego. Stowarzyszenia korzystają z finansowego wsparcia państwa, regionu i władz samorządowych, a podziałem środków zajmuje się Szwedzka Narodowa Rada Edukacji Dorosłych (Folkbildninsradet).
A skoro przy administracji jesteśmy, tu znaleźć można najwięcej różnic, bo poszczególne kraje na swój sposób organizują system publicznego wsparcia dla LLL.
- W Danii wsparcie edukacji dorosłych to zadanie ministerstw edukacji oraz szkolnictwa wyższego i nauki.
- W Islandii zajmuje się tym ministerstwo edukacji, nauki i kultury.
- W Norwegii LLL to zadanie, którym zajmuje się aż pięć resortów: edukacji i nauki, pracy, sprawiedliwości i bezpieczeństwa publicznego, handlu i przemysłu oraz ministerstwa zarządzania regionalnego i modernizacji.
- W Szwecji LLL to „działka” przede wszystkim ministerstwa edukacji i nauki
- W Finlandii edukacja dorosłych to zadanie całego rządu, przy czym wiodąca rola należy do ministerstw: edukacji i kultury, gospodarki i zatrudnienia, spraw socjalnych i zdrowia oraz resortu finansów.
Wspólna jest za to zasada dużego wsparcia, także finansowego, dla sektora LLL. Generalnie zresztą kraje nordyckie przodują także wielkości środków budżetowych przeznaczanych na edukację.
I jest jeszcze jeden wspólny mianownik: edukacja dorosłych w krajach nordyckich nie jest jedynie uzupełnieniem oferty edukacji formalnej, sposobem na dostosowanie kompetencji pracowników do zmieniającego się rynku pracy, czy formą twórczego spędzania wolnego czasu. Owszem, spełnia te i kilka innych jeszcze funkcji, ale jest jednocześnie czymś więcej: sposobem wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego i społecznej integracji. Edukacja dla dorosłych ma był w pełni otwarta, dostępna dla wszystkich, autonomiczna, ucząca współpracy i demokratyczna – dokładnie tak, jak system polityczny tych państw. Jak się wydaje, korzyść jest obopólna. I dla tych państw, jak i dla działających tam systemów oświaty. I dla potomków wikingów chcących się uczyć.